Gastrulacja, neurulacja – wielkie wydarzenia trzeciego tygodnia

GASTRULACJI ciąg dalszy

W głowowej części smugi pierwotnej tworzy się skupisko komórek – węzeł pierwotny. Z niego migrują komórki w kierunku przodu ciała zarodka, tworząc (pomiędzy ekto – i endodermą) wyrostek struny grzbietowej (w którym następnie pojawia się kanał). Wyrostek rośnie dogłowowo, aż dotrze do PŁYTKI PRZEDSTRUNOWEJ i ostatecznie utworzy strunę grzbietową.

STRUNA GRZBIETOWA ma teraz swoje pięć minut. Stymuluje przekształcanie się leżącej nad nią ektodermy w płytkę nerwową, z której rozwinie się ośrodkowy układ nerwowy. Sama struna grzbietowa stanowi pierwszą oś zarodka, nadaje mu sztywność i stymuluje rozwój szkieletu osiowego – kości głowy i kręgosłupa (Po ukończeniu swojego zadania, struna grzbietowa zanika. Jednak i u dorosłego człowieka spotykamy jej pozostałości! Są nimi jądra miażdżyste w krążkach międzykręgowych).

Płytka przedstrunowa jest szczególnym miejscem, gdzie ektoderma i endoderma ściśle przylegają do siebie (nie ma pomiędzy nimi mezodermy). Podobne miejsce bezpośredniego przylegania do siebie ekto – i endodermy znajduje się w odcinku ogonowym zarodka. Już w 18 dniu rozwoju możemy nazwać te obszary błoną ustnogardłową (w tym miejscu utworzy się jama ustna) i błoną stekową (która zróżnicuje się w błonę moczowo-płciową i błonę odbytową).

ZARODEK W 18. DNIU, PRZEKRÓJ PODŁUŻNY (fragment)

NEURULACJA, grzebienie nerwowe i somitykluczowe wydarzenia trzeciego tygodnia

Prześledzimy teraz powstawanie początków ośrodkowego układu nerwowego człowieka.

Jak już zostało wspomniane, struna grzbietowa indukuje w ektodermie rozwój płytki nerwowej (zgubienia epiblastu). W ten sposób powstała neuroektoderma, która jest początkiem ośrodkowego układu nerwowego (utworzy mózg i rdzeń kręgowy) oraz … siatkówkę oka. Około 18. dnia rozwoju w płytce tworzy się rynienka nerwowa, a z obu jej stron: fałdy nerwowe. Są one szczególnie wydatne w części głowowej zarodka, gdzie stanowią pierwszy zwiastun rozwoju mózgu! W ciągu najbliższych dni fałdy nerwowe zbliżą się do siebie i połączą, dając początek (ok. 22 dnia) CEWIE NERWOWEJ. Z leżącej nad cewą ektodermy rozwinie się naskórek.

SOMITY

Równocześnie rozpoczyna się ważny w życiu zarodka proces rozwoju SOMITÓW. Jak pamiętamy, trzecim listkiem zarodkowym (obok endo – i ektodermy) jest mezoderma wewnątrzzarodkowa. I ona nie próżnuje w trzecim tygodniu.

Jak widzimy na obrazkach, pasma mezodermy leżą po obu stronach struny grzbietowej. Komórki mezodermy dzielą się intensywnie i różnicują w: mezodermę przyosiową, pośrednią i boczną.

To właśnie z mezodermy przyosiowej, od końca trzeciego tygodnia, zaczynają tworzyć się parzyste struktury: SOMITY. Skąd taka dziwaczna nazwa?! Ano, wywodzi się ona od greckiego słowa: soma, czyli po prostu: „ciało” 🙂 Somity tworzą uwypuklenia, dobrze widoczne po obu stronach ciała zarodka. Z tego powodu stanowią jedno z kryteriów określania wieku zarodka – np. zarodek z trzema parami somitów ma 21 dni. Do tematu somitów jeszcze wrócimy. Na razie zdradzimy tylko tyle, że stanowią one skupiska komórek, które w odpowiednim momencie wywędrują, aby dać początek takim strukturom jak: kręgi, żebra i mięśnie grzbietu.

Zarodkowa mezoderma boczna łączy się po obu stronach ciała z mezodermą pozazarodkową (pokrywającą już od tygodnia owodnię i pęcherzyk żółtkowy).

Pod koniec trzeciego tygodnia tworzy się też wewnątrzzarodkowa jama ciała. Jej zaczątki stanowią drobne JAMKI, które w pewnym momencie zaczynają pojawiać się w mezodermie bocznej i sercotwórczej. W drugim miesiącu życia wewnątrzmacicznego jama ta podzieli się na trzy dobrze znane przestrzenie naszego ciała: jamę osierdziową, opłucnową i brzuszną.

GRZEBIENIE NERWOWE

Część komórek neuroektodermy oddziela się od rynienki nerwowej i lokalizuje po obu stronach cewy nerwowej, nieco grzbietowo. KOMÓRKI GRZEBIENI NERWOWYCH mogą migrować w bardzo odległe miejsca organizmu i różnicować się w rozmaite struktury. Różnicują się w komórki czuciowych zwojów rdzeniowych, zwojów autonomicznego układu nerwowego (także rdzenia nadnerczy!), a także zwojów niektórych nerwów czaszkowych: V, VII, IX i X. Z KGN powstaną również tkanki ochraniające układ nerwowy: opona miękka i pajęcza oraz osłonki nerwów obwodowych. Rola tych niesamowitych komórek obejmuje nie tylko tworzenie układu nerwowego. KGN utworzą również komórki barwnikowe w skórze czy tkankę łączną, chrząstki a nawet mięśnie w obrębie głowy.

ZARODEK W 20. DNIU, PRZEKRÓJ POPRZECZNY

Zwróćmy jeszcze uwagę na pewien znaczący szczegół. Ok. 21 dnia po zapłodnieniu, z ektodermy zatoki ustnej, zaczyna tworzyć się kieszonka. Stanowi ona nieśmiały początek rozwoju ważnej części mózgowia: PRZYSADKI.